Αθηνά Καζολέα

Hans of Instanbul

Η Έκθεση

Tα Οθωμανικά χάνια Φωλιάζουν στις πλαγιές του Mercan, του Τahtakale και του Beyazit, ανάμεσα στο Μεγάλο Παζάρι και την Αγορά των Μπαχαρικών του Eminönü

Η λέξη χάνι προέρχεται από την Περσική λέξη khaane, που σημαίνει «σπίτι» και «χώρος». Το κτίσμα του είδους απαντάται σε ολόκληρη τη μουσουλμανική οικουμένη, από τα πρώην Οθωμανικά εδάφη και την Αραβία ως τη Βόρεια Αφρική, την Περσία και την Κεντρική Ασία. Όταν βρίσκεται στην ύπαιθρο, πάνω στους εμπορικούς δρόμους, είναι μεγαλύτερο και καλείται Καραβάν-Σαράι (Kervansaray στα τουρκικά). Εντός της πόλεως, καλείται (k)han στο μεγαλύτερο μέρος του αραβόφωνου, περσόφωνου και τουρκόφωνου κόσμου.

Το χάνι προσέφερε κατάλυμα στους εμπόρους των καραβανιών, αλλά και χώρο σταυλισμού για τις καμήλες και αποθήκευσης για τα προϊόντα τους. Εντός πόλεως λειτουργούσε και ως χώρος χονδρεμπορίου: τα χάνια βρίσκονται μέσα ή δίπλα στα παζάρια και οι έμποροι αγόραζαν από αυτά τα αγαθά που πωλούσαν λιανική στα παζάρια. Κάθε χάνι ειδικευόταν σε συγκεκριμένα προϊόντα. Τυπολογικά, το χάνι αποτελείται από μία σειρά κελιών γύρω από μια ευρύχωρη κεντρική αυλή, στο κέντρο της οποίας στέκεται πολλές φορές ένα μικρό τέμενος (μεστζήτ) και μία κρήνη. Κάθε χάνι διέθετε και ευρύχωρη κουζίνα.

Τα Οθωμανικά αυτά κτίσματα αποτελούν σημαντική αρχιτεκτονική κληρονομία. Οι εναλλαγές πέτρας και τούβλου στην τοιχοδομία και τα διακοσμητικά τούβλινα τόξα πάνω από τα παράθυρα έρχονται απευθείας από τη Βυζαντινή παράδοση. Είναι πια ευρέως αποδεκτό ότι η Οθωμανική κοσμική αρχιτεκτονική δεν ήταν παρά συνέχεια και προσαρμογή της υστεροβυζαντινής. Έτσι τα χάνια είναι πολύτιμοι οδηγοί στην προσπάθειά μας να φανταστούμε πώς έμοιαζε η Βυζαντινή Πόλη.

 

Τα επαγγέλματα

Η παντοκρατορία των χανίων (και των καραβανιών) στην οικονομική ζωή έφθασε στο τέλος της με την εμφάνιση, από τα μέσα του 19ου αιώνα, του ατμοπλοίου και του σιδηροδρόμου. Ο εκσυγχρονισμός του τρόπου μεταφοράς και αποθήκευσης των προϊόντων έδωσε τέλος στον πανδοχειακό και αποθηκευτικό χαρακτήρα των κτιρίων αυτών. Τα χάνια μετατράπηκαν σιγά σιγά σε χώρους εργασίας, στεγάζοντας βιοτεχνίες, γραφεία, καταστήματα και επαγγελματικά εργαστήρια, αποκτώντας το χαρακτήρα που πολλά διατηρούν ακόμη.

Το κατεξοχήν επάγγελμα συνδεδεμένο με τα χάνια είναι εκείνο του κοσμηματοποιού. Η κοσμηματοποιΐα είναι τέχνη ταυτισμένη με τους Αρμενίους, και η κοινότητα κρατούσε στα χέρια της την αγορά του κοσμήματος σε όλη τη Μικρά Ασία ως το 1915. Πλάι στους κοσμηματοποιούς, που δεν είναι πια όλοι Αρμένιοι, απαντά κανείς σειρά επαγγελμάτων όπως οι στιλβωτές, οι χειριστές χημικών ουσιών, οι μάστορες που λιώνουν πολύτιμα μέταλλα. Σε μικρά εργαστήρια εξασκούνται νεότερες τέχνες και παράγεται οτιδήποτε μπορεί να φανταστεί ο νους του ανθρώπου ― σφραγίδες, ταμπέλες, καρτ βιζιτ, καπάκια, ανταλλακτικά κάθε είδους, μπλουζάκια και καπέλα, επισκευάζονται ρολόγια και ηλεκτρονικές συσκευές. Πέραν από τους βιοτέχνες, άλλες μορφές που συναντάς παντού στα χάνια είναι εκείνες του χαμάλη και του τσαϊτζή.

 

Η ζωή στα χάνια ― τέλος εποχής

Οι τεχνίτες περνούν έξι μέρες την εβδομάδα σε μικροσκοπικά, σκοτεινά εργαστήρια, τρώνε λιτά στα φαγάδικα που λειτουργούν είτε μέσα στα χάνια είτε γύρω από αυτά και επιστρέφουν στα σπίτια τους αργά το απόγευμα.

Σε όλα τα χάνια, η κεντρική αυλή είναι το πιο πολυσύχναστο μέρος. Είναι ταυτόχρονα το βασίλειο των χαμάληδων, που πηγαινοέρχονται αδιάκοπα ξεφορτώνοντας φορτία ασύλληπτου βάρους. Τις περισσότερες φορές, ένας χαμάλης παίζει και το ρόλο του φύλακα, κρατώντας τα τεραστίου μεγέθους κλειδιά της κεντρικής πύλης που κλειδώνει μετά το πέρας των εργασιών. Κοιμάται στο χάνι, σε ένα μικροσκοπικό δωματιάκι πάνω από την πύλη, και φυλά το χώρο.

Οι δημοτικές αρχές φιλοδοξούν να μετατρέψουν τα χάνια σε «παραδοσιακούς ξενώνες» πολυτελείας, να απομακρύνουν τις βιοτεχνίες από την περιοχή και να τη μετατρέψουν σε «ζώνη τουρισμού».

 

Τα κυριότερα χάνια της Πόλης

To Kızlarağası Hanı βρίσκεται στα όρια της Σκεπαστής Αγοράς με τη γειτονιά του Μercan. Εδώ Αρμένιοι μάστορες λιώνουν το χρυσό από παλιά κοσμήματα που αγοράζουν χονδρική για να τον ξαναχρησιμοποιήσουν στις δικές τους δημιουργίες.

Το Büyük Valide Han, έργο του 17ου αιώνα, είναι το μεγαλύτερο χάνι της Πόλης. Πίσω από την κομψή του πρόσοψη εκτείνονται τρεις εσωτερικές αυλές, με τις γύρω πτέρυγες να βρίσκονται σε διάφορα στάδια εγκατάλειψης. Το ακραίο πίσω τμήμα του περιλαμβάνει μία κατασκευή Βυζαντινής προέλευσης, το λεγόμενο Πύργο της Ειρήνης. Τα λιγοστά εργαστήρια που απομένουν είναι ραφεία και κοσμηματοποιεία. Στην οροφή του σειρές τρουλλίσκοι, που μοιάζουν φτιαγμένοι από πηλό, ορθώνονται κόντρα στον ουρανό και σε ένα από τα εντυπωσιακότερα πανοράματα της Πόλης.

Λίγο παρακάτω στην Çakmacılar Yokuşu βρίσκεται το Büyük Yeni Han, δεύτερο μεγαλύτερο χάνι της πόλης. Ένα από τα ωραιότερα Οθωμανικά κτίσματα, είναι ταυτόχρονα πρωτοποριακό για την εποχή του. Καθένα από τα έξι τμήματα της πρόσοψης προεξέχει του προηγουμένου, και δεν είναι παράλληλο αλλά σε γωνία με το δρόμο. Έτσι η πρόσοψη δίνει την εντύπωση πέτρινου κύματος που κατηφορίζει την πλαγιά. Πιστεύεται το έκτισε γύρω στα 1764 ένας Αρμένιος αρχιτέκτων, ενώ διαδραμάτισε καίριο ρόλο στη ζωή της Αρμενικής κοινότητας: ανήκε στη μονή του Τιμίου Σταυρού, που βρίσκεται στη νήσο Αχταμάρ της Λίμνης Βαν, και εδώ τελούνταν για μεγάλο διάστημα οι εκλογές για την ανάδειξη του Αρμενίου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Εδώ και αιώνες το χάνι φιλοξενεί Αρμενίους κοσμηματοποιούς, δίπλα στους οποίους βρίσκονται σήμερα βιοτεχνίες υφασμάτων.

Λεπτομέρειες

Διάρκεια: 29/06/15 – 29/07/15
Εγκαίνια: 29/06/15 στις 21:00
Χώρος:  ΔΗΠΕΘΕ Βορείου Αιγαίου
Διεύθυνση: Οδός Δημοκρατίας 12, Χίος

Είσοδος Ελεύθερη

Διοργάνωση: FixTheShadows

Με την αιγίδα: του Υπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων

Συνδιοργάνωση: Περιφέρεια Β. Αιγαίου, Δήμος Χίου, Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης

Υποστήριξη: Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, Εθελοντική Ομάδα Δράσης Χίου «Όμικρον»

Σε συνεργασία: με την Φωτογραφική Λέσχη Χίου

Επιμέλεια: Αθηνά Καζολέα, Δημήτρης Κοιλαλούς, Βαγγέλης Ιωακειμίδης (ΜΦΘ)

Χορηγοί: OCEANKING technical & trading SA, Ναυπηγεία MEGA Technica Ltd, NAVIOS Maritime Holdings, BRIGHT special lighting

Χορηγοί μετακινήσεων: ASTRA Airlines, Hellenic Seaways, Blue Star Ferries

Χορηγοί επικοινωνίας:
Περιοδικά: Photonet
Ιστοσελίδες: Απλωταριά , culturenow.gr
Εφημερίδες:
Τηλεόραση: ΕΡΤΣΚΑΙ
Ραδιόφωνα: Δεύτερο 103,7, Τρίτο 90,9Αθήνα 9.84 , ΣΚΑΙ 100,3, KOSMOS 93,6